Maryański Witalis (1835–1895), kanonik kapituły metropolitalnej w Poznaniu, tajny delegat arcybiskupi w czasie kulturkampfu. Ur. 28 IV w Gniewkowie na Kujawach, w rodzinie chłopskiej, był synem Sylwestra i Joanny z Marcinkowskich, bratem Aleksandra (zob.) i Modesta (zob.). Po czteroletniej nauce w szkole ludowej w Gniewkowie M. został przyjęty w r. 1841 do gimnazjum w Trzemesznie, które ukończył uzyskując świadectwo dojrzałości w r. 1852. W t. r., otrzymawszy stypendium od arcbpa L. Przyłuskiego, wstąpił do Seminarium Duchownego w Poznaniu. Ukończył je, a następnie kurs praktyczny w seminarium gnieźnieńskim w r. 1856. Nie mając przepisanego do święceń wieku, starał się o wyjazd na studia teologiczne do Monasteru (Münster), a gdy władze prowincji poznańskiej odmówiły mu stypendium ze względów politycznych, uzyskał je od arcybiskupa i w listopadzie 1856 udał się do Monasteru. Niespełna 2-letnie studia filozoficzne i teologiczne musiał M. przerwać ze względu na zły stan zdrowia. Po powrocie do diecezji otrzymał w r. 1858 święcenia kapłańskie. Następnie był nauczycielem religii w gimnazjum w Krotoszynie. Od r. 1863 na własną prośbę został skierowany do pracy w zakładzie wychowawczym ks. Jana Koźmiana w Poznaniu. W r. 1866 arcbp M. Ledóchowski mianował M-ego swoim sekretarzem. W czerwcu 1871 dzięki staraniom arcybiskupa uzyskał nominację królewską na opróżnioną po śmierci bpa F. Stefanowicza kanonię w kapitule metropolitalnej w Poznaniu. W okresie kulturkampfu i po uwięzieniu arcbpa Ledóchowskiego M. czynny był w tajnym zarządzie archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, początkowo jako zastępca i pomocnik tajnego delegata arcybiskupiego (był nim wówczas ks. Jan Koźmian), a następnie od listopada 1877 jako tajny delegat. Do momentu objęcia obu stolic arcybiskupich przez nowego arcbpa J. Dindera w r. 1886 M. rządził archidiecezjami w porozumieniu z przebywającym w Rzymie Ledóchowskim. Mimo ścisłej inwigilacji policyjnej udało się M-emu uniknąć aresztowania. Za zasługi w czasie kulturkampfu otrzymał M. 22 XII 1886 nominację na protonotariusza apostolskiego, piastował też urząd I radcy Ordynariatu i był proboszczem katedry poznańskiej (od r. 1887). Po zakończeniu kulturkampfu nie odgrywał już jednak M. większej roli w administracji kościelnej. Zawsze słabego zdrowia, w ostatnich latach życia musiał się M. poddawać częstym kuracjom, co w znacznej mierze udaremniło również podjęte przez niego prace nad przekładami na język polski zachodnich dzieł teologicznych. Zmarł w Poznaniu 16 II 1895.
Wojtkowski A., Bibliografia historii Wielkopolski, P. 1938 II; Podr. Enc. Kośc., T. 25/26 s. 323; – Karwowski S., Historia Wielkiego Księstwa Poznańskiego, P. 1931 III 65; Zieliński Z., Tajna administracja archidiecezji gnieźnieńskiej w czasie kulturkampfu (1874–1886), „Nasza Przeszłość” T. 24: 1966 s. 252 i n.; tenże, Wykonanie ustawy sejmu pruskiego z 11 V 1873 r. o kształceniu i zatrudnieniu duchowieństwa w archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej 1873–1887, Studia Historyczne, Pod red. ks. M. Żywczyńskiego i ks. Z. Zielińskiego, L. 1968 II 156 i n.; – „Kur. Pozn.” 1895 nr 41; „Posener Tageblatt” 1895 nr 82; – Arch. Archidiec. w P.: Teczki personalne M-ego (3 pozycje, sygn. KM).
Zygmunt Zieliński